APÉNDICE

WIESBADEN, Hessische-Landesbibliothek MS 2 fols.381rb-386ra

En esta edición sigo en general las reglas del “Stephan Kuttner” Institute of Medieval Canon Law (München), respetando las expresiones del códice en los usos de “u” para la “v” minúscula, “e” para el morfema “ae”, e incluso su práctica ausencia de puntuación estilística, que abre la redacción a la anchura libre de sus múltiples sentidos, sin la farragosa puntuación artificial que Migne añade. La tipografía versal se usa sólo para las rúbricas rojas del códice y la cursiva para cuanto son citas textuales de la Sagrada Escritura, pero no en sus menciones genéricas.

En cada apartado he anotado las lecturas variantes de Migne, salvo las diferencias irrelevantes de transcripción como en celi (coeli), armonia (harmonia), Helias (Elias), penitentia (poenitentia), entre otros ejemplos. Pero este aparato no tienen mayor interés que el probar los defectos de esa edición: la generalidad de ellas son errores que claramente alteran el original como, por ejemplo, ista en vez de isto en la “respuesta” de Hildegarda, o bien in quiete en vez de inquiete (n.17), cum fide et baptismo en vez de sine fide et sine baptismo (n.22). Igualmente he revisado y completado la identificación de las citas de la Sagrada Escritura, inexistentes en el códice y aquí desplazadas al pie de página.

[381rb] ITERVM WIBERTVS MONACHVS HILDEG(ARDI)
Matri sanctissime Hild(egardi) Gwibertus.
Gaudium quod de uisione et collocutione tua cum abbate nostro tempore quadragesimali ad te proficiscendo diuinitus mihi indultum credideram ad tempus quidem mihi inuidia ut [381va] puto diaboli sublatum est. Nam cum Coloniam usque processissemus, iter nostrum impediente Sathana et per iniquas carnalium propinquorum suorum suggestiones propositum abbatis ad te protendendi conturbante, ulterius progredi destitimus.
Sed spero quia quod ablatum mihi doleo, oportuniori tempore remotis omnibus impedimentis, gratia mihi diuina restituet. Interim tamen de questionibus illis, quas per me fratres Villarensi ad te soluendas mittebant, quasque ego reuocatus ab itinere tibi perferendas dilecto mihi Baldo commisi, quid actum sit uehementer scire cupio: utrum uidelicet necne ad te peruenerint.
Quod si peruenerunt, obsecramus omnes nostre partis amici tui in spiritu tuis affusi pedibus ut mare solutionis earum fiducialiter ingrediens, aure Spiritus Sancti uela committere non pertimescas, tali duce freta sine difficultate placido portui mox adlapsura. De quibus etiam precor ut cum prescriptis litteris Villarensium et nostris solutionibus earum prescribas, ut altere ex alteris gratiores fiant, et clarius elucescant.

RESPONSVM HILDEGARDIS
Caritas que cum abstinentia peccatorum fidem instruit, et castitatem cum patientia edificat, columpne que quatuor partes domus sustinet similis est. Ipsa enim caritas plantauerat hortum ualde gloriosum cum pretiosissimis aromatibus et nobilissimis floribus rosis et liliis qui suauissimum odorem spirabant, in quibus uerus Salomon oculos suos pascere solebat.
Hortus iste uirtutes sanctas designat, quas Deus qui uera caritas est in uirga Iesse operatus est: Maria uidelicet que in castitate floruit, et nobilissimum florem protulit. De flore isto uox turturis audita est,¹ que uirginalem naturam uocauit quam lilium significat, quod in suo stipite candidos flores cum fragrantia gratissimi odoris emittit, sicut et ipsa uirginitas propter dulcissimum odorem bone intentionis in mundo honoratur.
Heremite quoque siue monachi qui propter Christum seculo renuntiauerunt sine societate secularis pompe uiuere debent sicut uirgo post uotum sine memoria uiri, quia uirgines et monachi inter angelicos ordines [381vb] idem sunt, quoniam sicut angeli nihil aliud quam faciem Dei inspicere desiderant, sic et ipsi omnibus pompis secularibus abiectis, agnum Dei Christum scilicet crucem eius baiulantes secuntur, in quibus propter uerum contemptum seculi rutilantes flores passionis dominice generant.
Nunc o fili Dei in ualle uere humilitatis positus, in quiete bona ambula sine elatione que percipiti monti assimilata difficilem et uelut impossibilem ascensum uel descensum prebet innitentibus, et in cuius summitate nullum edificium construi potest. Homo enim qui tentat altius ascendere quam possit peruenire, ille nomen sanctitatis absque securitate possidet, quia solo nomine sine edificio bonorum operum et quadam inepta leticia mentis gloriatur.
Tu enim gloriosissimum hortum quem caritas plantauit aspice, et unamquamque uirtutem in uera humilitate et simplicitate cordis ad te collige, et licet inter uarias mentes hominum constitutus sis, disce tamen quoniam longanimiter et patienter omnes nos diuina bonitas tolerat.
Fuge etiam inconstantiam pigri serui qui hodie uni domino, cras alteri seruit, et gladio uerbi Dei uiriliter accingere exemplo fortissimorum militum, qui lectum ueri Salomonis ambientes custodiunt.² Mentis quoque tue sinceritatem cum uigilantibus oculis Deo omnipotenti ne in dubio dormire incipias iterum atque iterum commenda, et esto probus et dilectus miles ueri Salomonis quem pro uictoria cottidiane pugne diligit, et coronat. Spiritus Sanctus igne sui amoris te accendat, ut in amore seruitii sui indeficiens perseueres, quatenus uiuus lapis coelestis Ierusalem quandoque fieri merearis:

¹ Cant 2,12    ² Cant 3,7-8
PL: [381va] iter nostrum] ter nostrum ulterius progredi] om. progredi fratres Villarensi] fratres Villarenses omnes nostre partis amici tui in spiritu tuis affusi pedibus] add. signa styli instruit] instituit floribus rosis et liliis] floribus, rosis et aliis flore isto] flore ista [381vb] in quiete bona ambula] om. bona percipiti monti] precipiti nullum edificium construi potest] nullum edificium patet mentes hominum] trans.

< TRIGINTA OCTO QVESTIONES ET SOLVTIONES >

QVESTIO <I>

Quomodo intelligendum est quod legitur: Qui uiuit in eternum, creauit omnia simul³ cum per sex dies opera sua Deus distribuisse⁴ referatur.

SOLVTIO
Omnipotens Deus qui sine initio et sine fine uita est, et qui omnia in scientia sua eternaliter habuit, materiam omnium celestium et terrestrium simul creauit: celum scilicet lucidam materiam et [382ra] terram que turbulenta materia erat. Ista uero lucida materia de claritate que eternitas est sicut spissa lux fulminabat, que etiam super turbulenta materia lucebat, ita quod ei adiuncta erat. Et iste due materie simul create sunt, et unus circulus apparuerunt.
In primo namque fiat, angeli de predicta lucida materia cum eorum habitaculo processerunt, quia Deus —Deus et homo est— ad faciem Patris angelos creauit, et hominem de quo tunica induendus erat ad imaginem et similitudinem suam formauit. Sic quoque ad imperium omnipotentis Dei cum diceret fiat, quelibet creatura de turbulenta materia secundum speciem nature sue apparuit.
Sex enim dies sex opera sunt, quia inceptio et completio singuli cuiusque operis dies dicitur. Post creationem etiam prime materie nulla mora fuit, sed mox quasi in ictu oculi Spiritus Domini ferebatur super aquas,⁵ nec etiam postea mora aliqua erat, sed Deus ilico dixit: fiat lux.⁶

³ Sir 18,1    ⁴ Gn 1    ⁵ Gn 1,2    ⁶ Gn 1,3
PL:      [382ra]      et unus] ut unus        apparuerunt] apparuerint        quia Deus] et quia Deus.

QVESTIO <II>

Quid est quod scriptum est: diuisit Deus aquas que erant supra firmamentum ab his que erant super firmamento?⁷ Numquid credendum est materiales aquas super firmamentum esse?

SOLVTIO
Deus aquas que super firmamentum erant, ab his que sub firmamento erant ideo diuisit, ut sicut inferiores aque terrenis constitutionibus assunt, ita etiam et superiores aque superioribus constitutionibus adessent. In aquis enim superioribus nihil est quod crescat aut deficiat, sicut in istis inferioribus aquis in quibus quicquid uiuit hoc quemadmodum homo crescit et deficit.
Sed ille superiores aque in primo statu suo sicut Deus eas constituit, persistunt, et in circulo suo fluunt, et materiales sunt, non tamen ut aque inferiores, quoniam multo subtiliores et nostris uisibus omnino inuisibiles existunt, quarum humiditate et ignis ibi extantis calore desuper firmamentum solidatur, uelut corpus per animam subsistit ne dissoluatur.
Aque uero inferiores iste de sub firmamento grossiores, speculum sunt celestium luminarium solis scilicet lune et stellarum que infinita diuersarum [382rb] specierum animalia continent, que in eis nascuntur et subsistunt, ideoque officia superiorum et inferiorum aquarum in cunctis dissimilia sunt.

⁷ Gn 1
PL:    [382ra]       supra firmamentum] sub firmamento          assunt] adsunt           extantis] exstantis.

QVESTIO <III>

Antequam primus homo peccaret, uidebat ipse corporeis oculis Deum, uel uisuri sumus nos eum corporeis oculis, cum secundum Apostolum⁸ corpora spiritalia in resurrectione receperimus?

SOLVTIO
In resurrectione cum homo corpus spiritale receperit, et cum idem corpus anime inseparabiliter unitum fuerit, splendidam faciem sancte diuinitatis cum angelis sine fine intuebitur. Adam namque qui ita sapiens et perfectus a Deo formatus erat, quod scientia et sapientia super omnes homines repletus fuit, Deum in diuinitate sua sicuti est nunquam uidebat, sed quandam claritatem de uultu eius procedentem exterioribus oculis uidit, in qua uerum Deum esse ueraciter cognouit. Sicut enim ante peccatum cum adhuc anima ipsius corpori suo dominaretur, oculis suis qui per innocentiam tunc spiritales fuerunt, predictam claritatem inspexit, quod postea facere non potuit, quia uisionem istam in paradiso post peccatum statim perdidit, cum oculi eius in preuaricatione precepti Dei quod ante cognouit, per carnale desiderium aperti sunt.

⁸ 1 Cor 15
PL:      [382rb] receperimus] receverimus          quandam claritatem] quando claritatem.

QVESTIO <IV>

Quo genere locutionis usus est Deus, et in qua specie primo homini apparuit, cum preceptum ei dedit, et in qua cum post peccatum in paradiso deambulauit?⁹

SOLVTIO
Omnipotens Deus angelicis uerbis Ade locutus est, que ipse bene cognouit et intellexit. Per sapientiam enim suam quam a Deo acceperat, et per spiritum prophetie omnes linguas que per homines postmodum inuente sunt tunc in scientia sua habuit, ac naturas omnium creaturarum ad plenum nouit. Dominus etiam cum inestimabili claritate ipsi apparuit, in qua nullius creature forma fuit, et iterum post peccatum deambulans in paradiso, in flamma ignis apparuit.

⁹ Gn 2-3

QVESTIO <V>

Quid est hoc quod Deus dixit: Ecce adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum?¹⁰

SOLVTIO
Hoc tale est. Adam per scientiam boni et mali aliquid commune nobiscum habuit sed bonum in scientia boni deseruit, malum in scientia mali cum gustu uetiti ligni [382va] elegit. Et iterum, Adam a nobis alienatus quia bonum quod prius experimento cognouit, per consilium serpentis contempsit, et per gustum delectationis malum prius inexpertum illi consentiendo perfecit. Et uerum dixit: Videte ne forte sumat de ligno uite, et uiuat in eternum.¹¹ Hoc Deus ideo dixit, quia in magna misericordia super opus suum, scilicet hominem qui peccauerat, mouebatur, ne ipse a gloria sic mutatus, miserabiliter in eternum uiueret, et eum hoc modo quemadmodum pater filium suum qui ab eo discedere uult ad se misericorditer traxit. Ipse enim hominem quem indumentum Verbi sui presciuit, ualde diligebat, nam etiam omnem creaturam ad seruicium suum creauit, et eum in locum unde ille lucidus uelut cadauer in mortem cecidit, deputabat.

¹⁰ Gn 3,22          ¹¹ Gn 3,23
PL:      [382va]     uerum] iterum

QVESTIO <VI>

Quales oculi primis parentibus aperti sunt, cum ante peccatum ambo uiderent. Vnde dicit: Vidit mulier lignum, et cetera.¹²

SOLVTIO
Primi parentes ante originale peccatum anima per innocentiam corpori dominante spiritales oculos habebant, sed ipsis post peccatum spiritali uisione eorumdem oculorum priuatis atque per conditionem peccati mortalibus effectis, carnales oculi aperti sunt, ita quod per scientiam mali opera peccatorum uidendo et cognoscendo secundum desideria carnis diabolo suadente faciebant. Sic etiam omnem gloriam quam prius habuerant ita obliuioni tradiderunt, quod uix aliqua eorum recolebant, sicut homo qui rem aliquam de longe conspiciens uix considerare potest quid sit, et sicut etiam umbra pertransit que in speculo uidetur.

¹² Gn 3,6

QVESTIO <VII>

Quid est quod Dominus dicit ad Noe et ad filios eius: Sanguinem animarum uestrarum requiram de manu cunctarum bestiarum, et de manu hominis,¹³ et paulo post: Quicunque effuderit humanum sanguinem, effundetur sanguis eius?¹⁴

SOLVTIO
Deus post nouissimum diem in resurrectione per indumentum hominis de manu id est de mobili natura cunctarum bestiarum sanguinem animarum Noe et filiorum eius ac totius humani generis qui sedes anime est re [382vb] quiret, quoniam ipse non uult, ut anima alio corpore aut sanguine induatur, nisi illo quod ipsa calefecit et qui sedes ipsius fuit. Ipse enim in potenti prescientia sua qua hominem de limo terre spiraculum uite quod anima est cum carne et sanguine formandum ut eum postea formabat, presciuit, in eadem prescientia sua eum etiam resurrecturum requiret.
De manu etiam hominis sanguinem animarum requiret, ita scilicet ut homo ille qui proximum suum comprimendo animam suam emittere facit, per macerationem carnis et sanguinis sui in penitentia cum merore plangentis uocis ad Deum creatorem suum semper clamet, quoniam animam illius quem ipse creauerat uulneribus mortis exire coegit. Quicunque autem effuderit humanum sanguinem,¹⁵ hoc quasi pro uano ducens sine labore emissi sudoris, super hunc iudicium Dei uel per ferrum uel paupertatem, uel diuitiarum suarum amissionem, et si non super eum qui reus sanguinis factus est, super filios tamen eius et nepotes inducetur.

¹³ Gn 9,5    ¹⁴ Gn 9,6     ¹⁵ Gn 9,6
PL:      [382vb]        illius quem] illius quam           humanum sanguinem] trans.           emissi] amissi             inducetur] iudicetur

QVESTIO <VIII>

Qualia corpora habuerunt angeli qui apparuerunt Abrahe, quibus similam, uitulum, butirum et lac apposuit et comederunt?¹⁶

SOLVTIO
Tres angeli qui apparuerunt Abrahe sedenti ad ostium tabernaculi in humana forma apparuerunt, quia ut sunt ab homine nullomodo uideri possunt. Immutabilem quidem spiritum mutabilis homo uidere non potest, et hoc est inobedientia Ade qui spiritalibus oculis in paradiso priuatus in omne genus humanum cecitatem suam transduxit.
Omnis creatura quod homo est umbram suam habet que hominem in indeficientem uitam renouandum esse significat. Et sicut umbra hominis imaginem suam ostendit, sic et angeli qui naturaliter hominibus inuisibiles sunt, per corpora que de ere sumunt eis ad quos mittuntur in humana forma uisibiles apparent moribus illorum se aliquantulum contemperantes, non angelicis loquelis, sed talibus uerbis que intelligere [383ra] possint eis locuntur, ipsique ut homines comedentes, sed eorum cibus euanescit tanquam ros qui super granum cadens a calore solis in momento dissoluitur.
Maligni uero spiritus specie cuiuslibet nature ad seducendos homines utuntur eius creature naturam considerantes que uicio illi comparetur per quod hominem quem impugnant superare possint, quemadmodum temptator Euam etiam per serpentem seduxit.

¹⁶ Gn 18,6-8
PL:      [382vb]     ut sunt] sicut        inobedientia] ex inobedentia           hominibus] om.       [383ra]           super] semper super           temptator Euam] tentator etiam

QVESTIO <IX>

Cur Abraham et Iacob, ille seruo iste filio preceperunt, ut iuraturi manus suas sub femoribus eorum ponerent?¹⁷

SOLVTIO
Abraham qui ad preceptum Domini patriam et cognationem suam reliquit per uulnus carnis sue quod signaculum fidei fuit tanquam gloriosus signifer ad prelium contra uicia pugnaturus processit. Ipse enim per gratiam Spiritus Sancti uexillum sanctitatis pre ceteris portabat, et per finem operum suorum priuilegium summe sanctitatis obtinuit. Vnde in iuramento sub femore sanctam humanitatem Christi persignauit, qui antiquo consilio omnipotentis Dei de semine ipsius descendet, per humanitatem suam consilium antiqui serpentis hominem liberando destruxit.

¹⁷ Gn 24,2 et Gn 48,12
PL:      [383ra]     persignauit] presignauit        descendet] descenderet

QVESTIO <X>

Quare in spelunca duplici quam emit Abraham a filiis Heth sancti patriarche tanto desiderio sepeliri uoluerunt?¹⁸

SOLVTIO
Per speluncam duplicem quam in sepulturam Abrahe sibi precio comparauit uetus lex et noua figuratur, quia sicut anima in corpore, sic noua lex in ueteri latebat, et in his duabus mors que per mulierem subintrauit in mundum sepulta est. Sancti uero patriarche in eadem spelunca sepeliri desiderabant, quia spiritu prophetie attacti sacramentum noue legis in ueteri cognouerunt, ut etiam in uirga Aaron que floruit ¹⁹ sacramentum Filii Dei in redemptione hominis latebat, quoniam in creatura Creatorem cognouerunt, ut etiam in sacrificio agnorum et arietum Christus passurus significabatur.

¹⁸ Gn 23,19          ¹⁹ Num 17,23

QVESTIO <XI>

Fuit ne uerus ignis, qui Moysi in rubo [383rb] apparuit, et rubum non combussit,²⁰ uel qui in monte Sinai resplenduit,²¹ uel qui in die pentecostes super discipulos in linguarum modum cecidit,²² uel qui super caput beati Martini sacramenta celebrantis apparuit?

SOLVTIO
Ignis qui Moysi de medio rubi flamantis et non ardentis uisus est, Spiritus Sanctus fuisse credendus est, scintille uero prosilientes diuersarum dona uirtutum. Varia quidem huius ignis apparitio nequaquam de superiorum elementorum coruscatione descendit, sed igne qui uita est, et qui sibi adherentia non exurendo dissipat, sed uiuificando confirmat.

²⁰ Ex 3,2          ²¹ Ex 19,18         ²² Act 2,3
PL:      [383rb]     beati Martini] Martini        flamantis] flammantis           fuisse] om.           igne] de igne

QVESTIO <XII>

Quid est quod in libro Regum de archa dicitur:²³ in arca non aliud est nisi tabule testamenti,  et in epistola ad Hebreos legitur: post uelamentum aliud tabernaculum quod dicitur sancta sanctorum aureum habens thuribulum, et archam testamenti circumtectam ex omni parte auro in qua urna habens manna et uirga Aaron que fronduerat et tabule testamenti? ²⁴

SOLVTIO
Qui dixit non aliud in archa populo isrelitico in magna ueneratione habita contineri quam tabulas testamenti, ille nec plus in ea esse cognoscebat, nec etiam plus inde scire querebat. Paulus uero qui ob spiritus sui profundam scientiam diuina gratia reuelante plus aliis sapiebat, quid amplius in archa secreti seruaretur plenius edocuit.

²³ 1Reg 8,9; 2 Chr 5,10          ²⁴ Num 17,10; Hbr 9,4
PL:      [383rb]     urna] urna aurea        qui dixit] quid dixit

QVESTIO <XIII>

Numquid uere credendus est Samuel surrexisse ad inuocationem phitonisse? ²⁵

SOLVTIO
Saul qui propter peccata sua a Deo reprobatus et derelictus fuit euentum futuri prelii per phitonissam scire uolebat, unde Samuelem a mortuis sibi euocari precepit qui ei indicaret quod querebat. Sed hoc nullo modo fieri potuit quia impossibile esset ut sanctus et iustus homo post mortem mendacium loqueretur, cum nulla fidelis uel infidelis anima a corpore soluta mendacium loqui possit. Anime namque Samuelis et Saulis equalem mansionem habere non possunt, quia Samuel fidelis amicus Dei fuit, et Saul preceptorum eius rebellis preuaricator extitit. Diabolus etiam hominem per nullius hominis animam decipere potest, sed per fan- (famam)^ac [383va] tasiam et per forman alicuius creature eum decipit. Saul enim regnum cum uita amisit quia a Deo recesserat, sicut etiam Adam propter preuaricationem a gloria paradisi nudatus filius mortis effectus est, ideoque quod inquirebat apud Dominum optinere non potuit.

²⁵ 1 Sam 28,18-19
PL:      [383rb]     surrexisse] om.        phitonisse] pythonisse euocatus         phitonissam] pythonissam      euocari] auocari          rebellis] rebelli          extitit] exstitit          [383va]     fantasiam et per formam] formam

QVESTIO <XIV>

Quid est quod Paulus dicit: Si linguis hominum et angelorum loquar? ²⁶ Que sunt lingue angelorum?

SOLVTIO
Angeli qui spiritus sunt, nisi propter hominem uerbis rationalitatis non loquuntur, quoniam lingue eorum sonans laus sunt. Homo enim qui omnia que sonant per sonum eorum cognoscit, iocunditatem cordis sui in sono uocis quam cum spiramine anime leuat, ostendit.

²⁶ 1 Cor 13,1
PL:      [383va]     iocunditatem] iucunditatem

QVESTIO <XV>

Que est longitudo et latitudo, et sublimitas et profundum, que ab Effesiis comprehendant? ²⁷.

SOLVTIO
Per longitudinem istam diuina essentia que sine fine et inicio est, intelligitur, quoniam ipsa ab opere suo quod inicium habet in nulla ascensione ullius scientie comprehendi potest. Per latitudinem uero infinita potestas Dei significatur, que a nullo incepit, et que proficiendo non augetur nec deficiendo minuitur. Per sublimitatem namque claritas sancte diuinitatis que nunquam clarescere incepit et cuius fulgor nunquam transibit, accipienda est. Per profundum autem designatur, quod Deus in his tribus predictis uiribus contra abissum aquilonis qui in potestate sua sunt, et qui nequaquam ei resistere ualet, pugnat, in cuius claritate omnes sancti comprehenduntur qui eum amauerunt et cum eo in bona perseuerantia ministerii sui cum fide et operibus perstiterunt.

²⁷ Eph 3,18
PL:      [383va]           profundum, que ab Effesiis comprehendant] profunditas, que Paulus optat Ephesios comprehendere cum omnibus santis           ualet] ualent

QVESTIO <XVI>

Quid est quod Apostolus dicit: In ipso mouemur, uiuimus et sumus? ²⁸

  SOL(VTIO)
In ipso cum elementis mouemur quibus ita utimur quod omnia que ad usum nostrum pertinent ab eis querimus: in ipso etiam illuminati et per spiraculum uite uiuificati uiuimus, per quod eum Deum ac creatorem nostrum esse cognoscimus. In ipso etiam sumus quia finem uite in anima qualiacunque merita ipsius sint nunquam habebimus per quam cum omni sensualitate nostra cum elementis et in elementis sicut uentus uolamus et mouemur.

²⁸ Act 17,28
PL:      [383va]     et creatorem] ac creatorem        sint] sunt

QVESTIO <XVII>

Quid est quod idem dicit: nocte et die in pro [383vb] fundo maris fui?²⁹

SOLVTIO
Paulus labores suos attendens uerba ista in merore dixit, per ea ostendens, quod ex permissione Dei in erumpnis et laboribus fuit, quasi in periculis tempestatum et fluctuum maris quod nunquam inundare cessat esset. Deus etiam uoluit ut per tenebras deceptionis diaboli fatigaretur et quod magna inquiete infirmitatem temperaretur que tamen omnia ab ipso confortatus fideliter et patienter passus est.

²⁹ 2 Cor 11,25
PL:      [383vb]     adtendens] attendes           erumpnis] erumnis          inquiete] in quiete omnia] om.

QVESTIO <XVIII>

Quid est quod dicit: ego minimus apostolorum cum plus omnibus laborauerit? ³⁰

SOLVTIO
Paulus se minimum uocat quia cum Christo qui sine peccato in humana forma apparuit ut ceteri discipuli non erat, et quia etiam per Filium Dei in spiritali uisione, cum anima eius nec pleniter in corpore nec pleniter extra corpus esset, ad fidem quam nunquam discere nec scire desiderabat coactus est.

³⁰ 1 Cor 15,9

QVESTIO <XIX>

Quid est quod idem dicit: omne peccatum quodcunque fecerit homo extra corpus est, qui autem fornicatur in corpus suum peccat? ³¹

SOLVTIO
Omne peccatum quod homo cum sensualitate per uolantem scientiam suam diabolo suadente in alium hominem operatur, diabolica arte agitur, que discordiam inter homines eos ad iram et odium incitando seminat, et ideo illud extra corpus est. Qui autem in calore carnis sue cum incesto desiderio in uenis et in medullis motus per fornicationem seipsum tandiu incitat et uulnerat quousque fessus fuerit, ille in corpus suum peccat.

³¹ 1 Cor 6,18
PL:      [383vb]     idem dicit] dicit

QVESTIO <XX>

A die resurrectionis usque ad diem ascensionis quando Dominus inter discipulos non erat ubi fuisse credendus est?

SOLVTIO
Deus qui per humanitatem suam apud nos uisibiliter manendo totam terram miraculis suis repleuit post resurrectionem suam per illos quadraginta dies eadem humanitate sua, quam de Spiritu Sancto conceptam ex Maria uirgine sibi assumpsit, omnia elementa que per preuaricationem primi hominis immundiciam contraxerant, mundauit. Anime quoque sanctorum et saluandorum [384ra] quas multitudine angelorum comitatus cum uictorioso uexillo potestatis sue captiuas de inferno redemerat in aere ubi omnia sanctificauit secum manebant.

QVESTIO <XXI>

Quid est quod de Domino scriptum est: et accesserunt angeli et ministrabant ei? ³² In quo ministrauerunt uel quale ministerium exhibuerunt ei?

SOLVTIO
Cum diabolus se a Christo ita separatum cognouit, ut nulla suggestione eum tangere posset, tunc eum reliquit et ab eo fugiebat ut homo ab inimico suo a quo occidi timet fugit, et mox angeli in laudibus miraculorum sancte diuinitatis sonabant, quoniam humanitas que in prothoplastis deuicta fuerat in paradiso, in Christo homine omnia diaboli temptamenta uictoriose superauit, et ita ipsi uni quem Deum et hominem esse sciebant, in laudibus ministrabant.

³² Mt 4,11
PL:      [384ra]         temptamenta] tentamenta          in laudibus] om.

QVESTIO <XXII>

Cum noue anime de nihilo nouiter create, prouidentia Creatoris in uteris matrum corpusculis paruulorum infundi credantur, qua racione originalis peccati maculam contrahunt, et qua iusticia puniuntur?

SOLVTIO
Sicut uas figuli quod ueneno perfusum est omnia que in illud mittuntur cum periculo immunditie inficit, sic omnis caro hominum per carnem primi hominis commaculata et infecta existit, nisi per mundam carnem Filii Dei quam ex Maria uirgine induit in baptismo et penitentia mundetur. Anima enim ex forma quam Deus in utero matris ad hoc format ut spiraculum uite ad hoc mittat per consilium serpentis quo primus homo deceptus est peccati maculam, pro qua punitur, sibi contrahit, que per antiquum consilium sancte diuinitatis in Filio Dei per fidem et baptismum abluitur. Qui autem cum sine fide et sine baptismo carnalia desideria omni studio perfecerit, et ad hoc poenitentiam non agit, ille cum his qui per Christum redempti non sunt, in perditione manebit.

PL:      [384ra]      sine fide et sine baptismo] cum fide et baptismo

QVESTIO <XXIII>

Cum Dominus in euangelio de seipso dicat: Ego ex Deo processi et ueni ³³ et de Spiritu Sancto dicatur: Spiritus qui a Patre procedit,³⁴ inter processionem Filii et processionem [384rb] Spiritus Sancti que differentia est, ut ille dicatur Filius quod dici non debet nec recte dici potest Spiritus Sanctus? Inter generationem Filii et processionem Spiritus Sancti que distinctio cum utraque ex parte fit?

SOLVTIO
Pater meus, potestas est, et ego sonans Verbum suum ab eo processi quando omnes creaturas per me creauit, et Spiritus Sanctus ab ipso scilicet Patre meo processit, quando ego in uterum uirginis cuius caro serpentina deceptione uulnerata non est descendebam, et humanitatem ex ipsa de eodem Spiritu Sancto conceptam indui. Igneus enim Spiritus Sanctus qui ignea uita et uera accensio et equalis uita in eternitate est et per quem omnes forme que per Filium Dei formate sunt inuisibiliter mouentur, in uirginem que creatura est a Patre processit, uterumque illius igne suo ita accendebat ut ipsa per eum impregnata Verbum Dei per quod omnes creature facte sunt sine carnali patre genuerit.
Sicut enim forma hominis uidetur, et anima eius carnalibus oculis uideri non potest, et tamen in duabus naturis unus homo est, sic Filius Dei qui in utero uirginis de Spiritu Sancto conceptus homo factus est in humanitate sua ab omni carne uidebatur et in deitate sua inuisibilis est et etiam in duabus naturis scilicet humanitatis et deitatis sue unus Deus existit.

³³ Io 8,42        ³⁴ Io 15,26
PL:      [384rb]     quando] quoniam

QVESTIO <XXIV>

Quid est quod Paulus dicit: se in paradisum et usque in tertium celum raptum nescire siue in corpore siue extra corpus ³⁵ hoc factum sit. Vtrum e corpore cum anima eius ad ista raperetur exiuit, an in corpore manens et illud uiuificans ad ista peruenit?

SOLVTIO
Paulus in extasi per racionalem animam quo Christus eam uocabat uolauit ut homo qui dormit in multis per somnia circuit, ita tamen quod ipsa interim sanguinem in carne illius calefecit ne per frigus coagulatus exsiccaretur quemadmodum sol qui in altitudine stat per uires suas cum splendore suo a longe lucet et ardet. Ipse miracula firmamenti ut Deus illud constituit conspiciendo penetrauit, et ipse etiam usque ad tertium celum ³⁶ id est usque ad claritatem illam raptus est que de claritate que sancta diuinitas est fulminat et in qua beate anime requiescunt, et ibi tantam fortitudinem a Deo [384va] suscepit qua nequaquam ultra dubitare potuit.
Sed ubi sancta diuinitas ardet et ubi angeli qui ut fulgor solis sunt, et ubi etiam alii angeli qui ut splendor ignis apparent, qui immutabilem diuinitatem que sine inicio et fine est intuentur, non uenit, quoniam ea quemadmodum aquila superiorem ignem sufferre non posset. Ipse etiam in splendore angelorum qui cum hominibus officia sua faciunt in paradisum uenit ubi omnia archana que per animam uidit pleniter cognouit, et ea corpore ita sensit, ut sciret in scientia sua illa homini importabilia esse qui cinis est, et ideo omnibus prophetis sapientior existit quorum prophetia quam in umbra uidebant melli apium quod ad multas utilitates multiplicatur similis fuit.
Omnia namque que anima uidit corpore sensit, unde in dubio dimisit utrum illam in corpore an extra corpus uideret, et ideo etiam omnia uerba illius profunda et acuta et calibi similia sunt. Deus uero mox ut anima in corpus suum reuersa resedit eum ualde domabat, quoniam feroces mores habuit, ne in proprietate sua disceret, que ad altitudinem Spiritus Sancti non pertinerent.

³⁵ 2 Cor 12,2          ³⁶ 2 Cor 12,2
PL:      [384rb]        extasi] exstasi           uolauit] uolabat        claritatem illam] claritatem suam illam           fine] sine fine           [384va]     apium] apum        illam] illa            pertinerent] pertineret.

QVESTIO <XXV>

Gratia Dei et liberum arbitrium quid habent commune, quid proprium?

SOLVTIO
Liberum arbitrium in anima est que spiraculum a Deo existit et quam Deus ad formam facture sue creat et per quam homo se Deum habere sentit siue fidelis siue infidelis in quacunque professione uel opinione sit, qui in scientia sua malum eligendo ad illud se declinat quemadmodum Adam fecit qui preceptum Dei sciuit, et per consilium serpentis ad malum declinauit.³⁷
Gratia Dei et liberum arbitrium hoc commune habent quod homo in scientia boni et mali utrumque et bonum et malum ad operandum eligere potest, et quod per proprietatem liberi arbitrii secundum gustum et desiderium carnis, que nunquam coactus dimittere potest, elegerit, hoc diabolo adiuuante perficit, et quod secundum uoluntatem anime elegerit, hoc gratia Spiritus Sancti adiuuante perficit.

³⁷ Gn 3,1-5

QVESTIO <XXVI>

Quomodo intelligendum est quod dicitur: omnia in pon [384vb] dere et mensura et numero constituisti? ³⁸

SOLVTIO
Deus omnia tabernacula corporum nostrorum in recta mensura ita constituit ut nullum eorum illos qui in ipsis habitant pondere aut latitudine excedant, ut etiam sol, luna, ignis, aer, aqua, terra, in firmamento equali pondere, numero et mensura constituta sunt, et ut homo qui omnis creatura est in recta mensura consistit, quia omnia membra eius per animam ita impleta sunt quod ipse quandiu anima in eo est nec arescere nec deficere potest.
Superbia uero que super omnia que Deus constituit uolat, et que dominum spernit, nec eum cognoscere nec adorare uult, et que de omnibus creaturis suis exsul cadit mors est, et nullam rectam mensuram habet, quoniam omnia que Deus in prouidentia et sapientia sua recte disposuit et constituit, dispergit.

³⁸ Sp 11,20-21
PL:      [384vb]     aut] et           suis] om.

QVESTIO <XXVII>

Que et qualis est armonia illa elementorum de qua dicitur: In se elementa dum conuertuntur sicut in organo qualitatis sonus immutant et omnia suum sonum custodiunt? ³⁹ Numquid ad hoc pertinet quod Dominus dicit: et concentum celi quis dormire faciet? ⁴

SOLVTIO
De torrente itinere superioris etheris per quem firmamentum euoluitur sonus elementorum iocundus et gloriosus existit ut etiam simphonialis uox spiritus hominis in uita sua dulcis est, quia unumquodque elementum secundum quod constitutum est a Deo sonum habet, qui omnes sicut sonus chordarum et cithare in unum coniuncti sonant. Concentus uero celi ad armoniam elementorum, que cum homine commutabuntur, non pertinet, ut etiam sol qui in firmamento positus est mundo isti et non summo celi lucet.

³⁹ Sp 19,17-18          ⁴⁰ Iob 38,37
PL:      [384vb]     iocundus] iucundus          in uita sua dulcis est] dulcis est in uita sua

QVESTIO <XXVIII>

Quomodo intelligendum est: Fons ascendebat de terra irrigans uniuersam superficiem terre? ⁴¹

SOLVTIO
Ex precepto Dei fons in terra uoluptatis ascendebat ⁴² qui eam cum omnibus fructibus suis absque diuersitate commutationis, ut primum a Creatore constituta est, irrigat, quia ipsa uicissitudinem estatis et hiemis et aliarum tempestatum que in terra nostra sunt et que instabilibus moribus homi [385ra] num similes sunt, non habet. Sicut enim per splendorem solis luna obtegitur, sic et in splendore claritatis huius immutabilis terre, sol, luna et stelle obnubilantur, in qua nihil est quod mortale sit, et que etiam nihil mortale recipit, et si aliquid in eam ueniret quod mortale esset hoc per uires eius uelut per aquam morte suffocaretur.
  Terra autem in qua ardor solis tantus est quod guttas pluuie sicut magnus et fortis ignis guttas aquarum que in eum funduntur calore suo exsiccat, per aquam irrigatur que de fonte, qui in paradiso ascendebat, fluit et qui stabilem ascensionem sanctarum uirtutum que per ignem Spiritus Sancti accense sunt significat.

⁴¹ Gn 2,6          ⁴² Gn 2,6
PL:      [385ra]     eius] om.        exsiccat] explicat

QVESTIO <XXIX>

Cum Enoch ⁴³ et Helias ⁴⁴ in terreno paradiso corporaliter translati esse credantur, numquid in loco tante felicitatis corporeo cibo et indumento egere credendi sunt?

SOLVTIO
Deus in prouidentia sua de Enoch et Helia ordinauerat quod in loco illo esse deberent ubi nec cibo nec potu nec etiam uestitu indigerent, et sic omnis qui in miraculis Dei raptus fuerit quandiu in illis moratur istis que mortalibus assunt non utitur.

⁴³ Gn 5,24          ⁴⁴ 2 Reg 2,1
PL:      [385ra]       assunt] adsunt

QVESTIO <XXX>

Quid est quod de Ionatha dicitur cum comedisset de melle: illuminati sunt oculi eius? ⁴⁵

SOLVTIO
Ionathas pingui et fructifere terre que per aratrum facile euertitur, et que etiam in arata sepe utiles herbas germinat similis erat, quoniam mitis in moribus suis fuit, et non in iudiciis que uera et iusta erant sine ira et sine odio libenter affirmabat. Quicumque enim tales mores habet illius humores per omnes cibos quibus reficitur in cerebro, in uenis et in medullis, sani et optimi sunt quoniam in ipso per melancoliam ira et tristicia cum uicissitudine diuersorum morum non surgunt, quoniam donum Dei illi adest, et eum quemadmodum ros super quod cadit germinare et uirescere facit. Qui autem per melancoliam infirmatur, hic dure terre que uix per aratrum euertitur similis est, quoniam in moribus suis iram, tristiciam et contradictionem omnis iusticie habet nisi per naturam anime [385rb]  sibimetipsi semper resistat nec etiam leticiam in operibus suis habere potest.
Sed qui predictos mores habet, ille in omnibus operibus suis beniuolus [sic] est, et per cibos caro et sanguis illius crescunt, et ipse per eos confortatur, ut etiam Ionathas cuius oculi pro imbecillitate corporis sui prius turbidi erant, acutum uisum receperunt quando per gustum mellis quod per aerem qui super eo uolauit maiores uires alio melle habuit confortatus est.

⁴⁵ 1 Sam 14,27
PL:      [385ra]      arata] aratra           illi] illa         [385rb]     operibus suis] om. suis           beniuolus ] beneuolus          ut etiam] et etiam           pro] prae           corporis sui prius] corporis qui prius

QVESTIO <XXXI>

Cum ex corde humano cogitationes male frequenter exeant, ⁴⁶ quomodo sciri potest que ex corruptione nostre prauitatis oriantur, uel que malorum angelorum immissione moueantur? ⁴⁷

SOLVTIO
Cogitationes que ex primo originali peccato cordibus hominum ita infixe sunt, quod ipsi per eas in carne et sanguine et in uenis suis ad delectationem mouentur, ille humane sunt, sed aerie cogitationes quibus homines in cordibus suis habere optant, et scire desiderant que impossibilia sunt quia fieri non possunt ille uane sunt, quoniam undique ut aer inutiliter uolant.
De istis quoque cogitationibus scriptum est: Dominus scit cogitationes hominum, quoniam uane sunt.⁴⁸ Quid dicitur? Homo qui per racionalitatem uolat et qui ea scit que cum experimento uidendo et tangendo cognoscit, semper illa occulta que ad animam pertinent, et que pre corporali sensibilitate comprehendere non ualet, scrutatur. Male autem cogitationes que ex diabolica arte homini immisse ex corde et ore ipsius exeunt, esca diaboli sunt, quoniam ipse per eas animas sicut homo in uentrem suum escam deglutit cum eas in deceptione sua per infidelitatem Deo et preceptis eius contradicere facit, et Eum sic de ipsis exspoliat, licet multi per sancta opera et per puram fidem cum Deo persistentes ipsum per gratiam Dei fortiter superent.

⁴⁶ Mc 7,21          ⁴⁷ Ps 78[77],49         ⁴⁸ Ps 94[93],11
PL:      [385rb]     aerie] aereae

QVESTIO <XXXII>

Numquid spiritalibus oculis corporalia uidentur, et e diuerso corporalibus oculis aliqua spiritalia cognoscuntur? ⁴⁹

SOLVTIO
Spiritales oculi scientia racionalis anime sunt qui nequaquam corporalia ut sunt uidere possunt, sicut etiam cecus exterioribus oculis non uidet sed quod tantum per auditum que uidentur intelligit et cognoscit. Corporales etiam [385va] oculi possibilitatem non habent ut spiritalia perfecte intueantur, sed ut forma hominis in speculo in quo non est uidetur, sic homo ea que spiritalia sunt per auditum uerborum in fide uidet et cognoscit. Nullus enim spiritus sicut in natura sua est homini apparere potest, quia ipse uiuens spiraculum a Deo est, et qui tunicam suam scilicet corpus uiuificando confortat, et cum eo operari non cessat, qui etiam cum ab eo discesserit, uel in lumine beatitudinis uel in tenebris penarum erit.

⁴⁹ 2 Cor 4,18

QVESTIO <XXXIII>

Ignis gehenne corporeus est, an incorporeus? Si autem ut sentiunt multi fideles corporeus est, numquid de materia quatuor elementorum esse credendus est?

SOLVTIO
Nequaquam, quia nec illi de his elementis, nec hic ignis ab illo, et ille inuisibilis. Corporales et spiritales pene equales non sunt, ut etiam corpus anime dissimile et ut anima corpori equalis non est, quia ex corporalibus penis corpus arescit et moritur, et in spiritali igne gehenne spiritus et anime torquentur, nec tamen in ipsis moriuntur. Ignis quoque purgatorius in quo saluande anime uiuunt et puniuntur, de igne gehenne accensus non est, sed per iudicium Dei secundum peccata hominum surgit, de quo multi in extasi facti ualde obstupuerunt.

PL:      [385va]     quatuor] quarta        esse] om.           illi] illis

QVESTIO <XXXIV>

Sancti in celo, et impii qui sunt in inferno, numquid sciunt ea que aguntur in terris?

SOLVTIO
Sancti qui in celesti patria sunt omnia que in terris geruntur sciunt, quoniam uel in iudicio Dei uel in sonantibus laudibus angelorum omnia que in terris aguntur coram Deo apparent. Impii etiam qui a peccatis suis nunquam cessabant nec ea per penitentiam emendabant ex irrisione qua sequaces suos derident ea que mala sunt cognoscunt, et ex ululatu quo super beatos qui eos non secuntur ululant ea que bona sunt intelligunt.

PL:      [385va]     qui sunt] om.

QVESTIO <XXXV>

Parabole que in euangeliis multifarie referuntur, sicut est de eo qui incidit in latrones,⁵⁰ de rege qui fecit nuptias filio suo,⁵¹ de decem uirginibus,⁵² et alie, numquid secundum rei geste ueritatem contigerant, aut tantum ad ostendendum aliud sola similitudine proponuntur?

SOLVTIO
Christus parabolas suas hominibus proposuit propter spiritalia uicia quibus sepe [385vb] falluntur, et etiam propter uirtutes quibus contra illa uictoriose pugnant, quatenus per eas cognoscerent quia ipse pro malis eos iudicaret, et pro bonis premia donaret.

⁵⁰ Lc 10,30-37        ⁵¹ Mt 22,1-14         ⁵² Mt 25,1-13
PL:      [385va]     contingerant] contingerunt           aut] an

QVESTIO <XXXVI>

Cum secundum animam Abraham et Lazarus in refrigerio et diues sit in inferno, quid Abrahe sinus, quid Lazari digitus, et quid lingua diuitis credenda est? ⁵³

SOLVTIO
Sinus Abrahe obedientiam quam per immolationem filii sui et per circumcisionem Deo exhibuit ⁵⁴ significat, quia obedientia omnia bona conseruat et sustentat, ut etiam sinus queque congregata continet, et digitus Lazari ministerium obedientie que materia preceptorum Dei est intelligitur, quia ipsa omnia bona docet, ut etiam homo digito suo que uult ostendit. Lingua autem propriam uoluntatem designat que conuiuia carnalium desideriorum profert, quia ut per gustum lingue omnes cibi quales sint discernuntur, ita et per eam uoluntas hominis dignoscitur.

⁵³ Lc 16,19-31          ⁵⁴ Gn 22,17
PL:      [385vb]     per circumcisionem] circuncisione.

QVESTIO <XXXVII>

Quid specialis meriti significat quod, sicut in libris Gregorii Turonensis episcopi inuenitur, quod sanctus Martinus tociens in specie ignis ostensus est?

SOLVTIO
Deus omnipotens qui amor et fortitudo existit, animam beati Martini ignea effusione Spiritus Sancti perfuderat, et ideo propter merita humilitatis, pietatis et misericordie, quibus Deum uiuum in contrito corde semper inspexit, tociens in igne apparuit.

PL:      [385vb]     quod sanctus] sanctus        tociens] toties           est] sit           tociens] toties

QVESTIO <XXXVIII>

In quali corpore beatus Nicolaus uigilantibus nautis et dormientibus tam Constantino quam prefecto apparuit cum id in proprio corpore non fecerit? Sed et Petrus et Paulus et ceteri sancti quorum corpora in terra sepulta sunt cum dormientibus uel uigilantibus uisibiles fiunt, in quo aut quali corpore ueniunt?

SOLVTIO
Si ista spiritalis uisio hominibus non appareret, eam non intelligerent quid esset, nec etiam ei crederent, quoniam ipsi in duabus naturis corpus et spiritus sunt. Forma Dei scilicet homo cuius altera pars mutabilis et altera pars immutabilis est, immutabilem spiritum nunquam uidere posset, nisi in mutabili forma appareret, quoniam for [386ra] ma mutabilis non nisi per spiritum uiuificatur, sicut etiam cornu per sonum et non per se sonat. In bona enim intentione quam Deus in sanctis hominibus istis significauerat, bone etiam intentioni hominum istorum respondebat sicut etiam homines signa firmamenti inspiciunt.

PL:      [385vb]     aut] uel